De situatie in Rusland
Chaos, oorlog, destabilisatie...



door Bas van der Plas, co-ordinator INSUDOK

Het is nu bijna tien jaar geleden dat het Sovjet-blok instortte en de toenmalige Amerikaanse president George Bush een 'nieuwe wereldorde' aankondigde die zou zijn gebaseerd op het vrije marktkapitalisme. Want, in tegenstelling tot het 'socialisme' is de vrije markt een systeem dat werkt, verklaarde Bush triomfante lijk.
In Rusland werd getracht het door Bush geadoreerde vrije marktsysteem in te voeren, maar de chaos is nu groter dan ooit. Een heel klein deel van de bevolking, voornamelijk vroegere hoge partijfunctionarissen, is rijker dan zij ooit onder het oude systeem had kunnen worden. Waar de topfunctionarissen van het militair-industrieel complex ooit exclusief toegang hadden tot westerse consumptiegoederen en luxe partijdatsja's, nu behoren de managers van de geprivatiseerde bedrijven tot de rijken der aarde. Ex-premier Viktor Tsjernomyrdin is nog steeds hoofd van Gazprom, een van de grootste industriegroepen ter wereld met een waarde van zo'n 40 miljard dollar. Anatoli Tsjubais, behorend tot de top van het Kremlin, is hoofd van Lukoil, de Russische oliemaatschappij met een jaarlijkse omzet van 8 miljard dollar. Boris Berezovsky bezit een olie- en persconcern dat zo'n 3 miljard dollar waard is. En hier praten we dan over de machtig sten in Rusland, die hun concerns leiden als privékoninkrijkjes en hun belangen voor de economie gebruiken als middel om hun politieke invloed te handhaven en omgekeerd. Maar gezamenlijk hebben deze concerns een schuld van honderden miljoenen roebels aan de staatskas vanwege onbetaalde belastingen. Voor deze Russische nouveau-riches, de leiders van de grote concerns, de financiers die handelen op de internationale valuta- en kapitaalmarkten, de mafia die betrokken is bij alles wat met profiteren te maken heeft werkt de vrije markt in Rusland wel degelijk.

vrije markteconomie
De Russische samenleving vertoont intussen hetzelfde beeld als het kapitalisme elders ter wereld: de rijken worden rijker, terwijl (volgens officiële gegevens) één op de vijf inwoners minder verdient dan het bestaansminimum. Maar de officiële cijfers zijn, zoals ook elders ter wereld, sterk geflatteerd en de werkelijke situatie is vele malen schrijnender.
Honderdduizen den werknemers, van leraren en artsen tot mijnwerkers, krijgen soms maandenlang, in enkele delen van Rusland zelfs jarenlang, geen salarissen uitbetaald en moeten maar zien hoe ze overleven. In kazernes van het eens zo trotse Sovjetleger krijgen dienst plichtigen nu per dag twee dunne boterhammetjes en wat waterige soep. Het staatspensioen is vrijwel waardeloos en het aantal oude mensen dat bedelt op de trottoirs of in metrogangen van de steden neemt met de dag toe. Veel werknemers van bedrijven krijgen hun salaris 'in natura' uitbetaald en proberen dan op straat de produkten, - zeeppoeder, horloges, plastic emmers, theepotten - te ruilen voor iets eetbaars of te verkopen. Hier zien we dat de vrije markteconomie absoluut niet werkt.
Het zijn deze feiten die de Russische werknemers ertoe nopen om terug te vechten. Groot is de ontevredenheid over de eens zo populaire Jeltsin, die nu minder dan 1 procent van de stemmen zou halen. Alom wordt geklaagd over de mafia, en als mafiabonzen worden Tsjernomyrdin, Tsjubais en Berezovsky aangewezen die zich hebben verrijkt over de ruggen van het Russische volk en hun kapitalen opstapelen op Zwitserse bankrekeningen.
De Russische regering voelt zich niet verantwoordelijk voor de niet betaalde lonen, vooral niet in de geprivatiseerde sectoren, zoals de mijnbouw. Maar de protesten konden door Jeltsin niet meer worden genegeerd en hij gelastte de vorige premier Kirienko om een oplossing voor het probleem te vinden dat in de miljarden dollars loopt. Kirienko slaagde er niet in en onder zijn regering namen de protesten in hevigheid toe. De nieuwe premier, Primakov, zag zich voor hetzelfde probleem geplaatst, werd ook afgezet en weer vervangen door Vladimir Putin, een hoge funktionaris van de staatsveiligheidsdienst, de vroegere KGB, die in het hedendaagse Rusland nog alom tegenwoordig is en haar stempel drukt op het dagelijks leven.
Totnutoe heeft Jeltsin de IMF-gelden kunnen gebruiken als zoethoudertje om de langlopende salariscrisis onder controle te houden. Maar nu heeft het IMF de betalingen opgeschort in afwachting van concrete bewijzen dat de regering 'op verantwoorde wijze' het nationale kapitaal beheert, zodat Rusland voor het internationale kapitaal interessant blijft. De feiten spreken echter het tegendeel en het ene na het andere schandaal komt aan het licht. Daardoor wordt Rusland gedwongen te lenen van internationale commerciële banken. Met een reeds bestaande buitenlandse schuld van 140 miljard dollar zal de crisis zich alleen maar verdiepen en zitten volgende generaties Russen nog diep in de schulden voor 'de zegeningen van de vrije marktecono mie'.
Toch denkt Rusland nog steeds een grootmacht te zijn en is dan vooral uit op handhaving van haar invloed in de voormalige Sovjetrepublieken, die de facto en de jure onafhankelijk zijn, maar waar Rusland nog steeds luidruchtig of via geheime diploma tie de trom roert.

Russische strategie
De huidige strijd in Tsjetsjenië en Dagestan sluit naadloos aan op de Russische strategie tot herstel van de Sovjet-Unie, of minstens de opbouw van een nieuw Russisch Imperium. Al sinds de ineenstorting van de voormalige USSR is het Russische streven erop gericht in het 'nabije buitenland' -zoals de nu onafhanke lijke staten van de Sovjet-Unie heten- Moskou vriendelijke regimes in het zadel te helpen. Dat gebeurde reeds in Azerbaid jan, waar na twee staatsgrepen nu Geidar Alijev (voormalig kommunist en KGB-topman) aan de macht is en in Georgië, waar de demokratisch gekozen Zviad Gamsachurdia in een staatsgreep werd vervangen door (ook al weer voormalig kommunist en KGB-topman) Eduard Sjevardnadze. In beide gevallen volgde een waar terreurbe wind tegen de oppositie die gekant was tegen nauwere banden met Moskou.
In een aantal andere voormalige Sovjetrepublieken, -Kazachstan, Oezbekistan, Armenië-, bleef de oude kommunistische garde ook na de onafhankelijkheid aan de macht. Tsjetsjenië verklaarde zich eveneens onafhankelijk van Moskou, maar die onafhankelijkheid werd niet erkend. Vanaf eind 1994 werd een bloedige oorlog gevoerd om de opstandige republiek binnen de gelederen van de Russische Federatie te houden. De onafhankelijkheid van Tsjets jenië zou ook niet passen binnen het Russische streven naar een groot Imperium. In Moskou wordt gesproken over het in Tsjetsjenië aan de macht helpen van Ruslan Chasboelatov, een pro-Russisch Tsjetsjeen en ooit voorzitter van het Russisch parlement. Daarmee zou Moskou weer een stap dichter komen bij haar imperialistische streven tot herstel van het verloren imperium.
Lenin's woorden over 'het recht der naties op zelfbeschikking' hadden reeds kort na het uitspreken haar betekenis verloren, want sinds 1918 is er van zelfbeschikking geen sprake. Ook thans voert Moskou op het grondgebied van de voormalige Sovjet-Unie een Russificatiepolitiek die zelfbeschikking ontkent.
In september 1995 werd in Moskou een dokument openbaar gemaakt dat is gericht op herstel van het Russisch imperium op het grondgebied van het Gemenebest van Onafhankelijke Staten (GOS). Het dokument bevat niet de gebruikelijke diplomatieke bewoordin gen als 'Rusland in een stelsel met gelijken', zoals de basis van het GOS bedoeld was, en bovendien wordt er met geen woord gerept over de onafhankelijkheid van de overige GOS-landen. De illusies over 'gelijkwaardigheid' en 'onafhankelijkheid', die in andere GOS-dokumenten gewekt werden, zijn in dit dokument ver te zoeken. De landen van het GOS zijn het voornaamste doel van de Russische geopolitieke ambities, omdat -volgens het dokument- daar 'onze vitale belangen op het gebied van ekonomie, defensie, veiligheid, bescherming van de rechten van de Russen zijn gekoncentreerd, die samen de garanties bieden voor de nationale veiligheid van ons land'. De oorlog in Tsjetsjenië, die de Russische Federatie aan de rand van verdere desintegratie brengt, noopte de auteurs van het dokument tot de verklaring dat 'effektieve samenwerking van Rusland met de GOS-landen de remedie is tegen centrifugale krachten binnen de Russische Federatie zelf.' Vanuit die 'analyse' wordt in het dokument dan ook verklaard dat handhaving van de territoriale onschendbaarheid van de Russische Federatie geen exklusief Russische aangelegenheid is, maar een gemeenschap pelijke taak van alle lidstaten van het GOS.
Een onafhankelijk Tsjetsjenië, om maar niet te spreken van een onafhankelijke Kaukasus, Centraal-Azië of Belarus, past niet in deze Moskouse doktrine. Voornaam onderdeel van het plan is de vestiging van Russische militaire bases in alle GOS-landen, hetgeen in de praktijk niets anders betekent dan de verdediging van de Russische belangen in deze regio's. Het beeld van herstel van het Russisch Imperium dat uit de doktrine naar voren komt moet volgens het dokument begeleid worden door 'een grootschalig media-offensief'. Sinds het uitroepen van de Tsjetsjeense onafhankelijkheid staan Russische kranten bol van de verhalen over de Tsjetsjeense mafia die de Moskouse onderwereld in haar greep zou hebben en alle illegale aktiviteiten in de Russische Federatie kontroleert. Of het nou gaat om wapenhandel, plutonium smokkel, valsemunterij, prostitutie of huurmoorden: de Tsjets jeense mafia zit er achter. Zo werd het beeld geprojekteerd van een republiek die een vrijplaats is voor zware kriminelen.
Natuurlijk spreekt het dokument niet rechtstreeks over 'herstel van het Russische Imperium', maar legt het een hoofdtaak bij 'bescherming van de rechten van de Russen' in de GOS-landen. Het dokument maakt een eind aan de pogingen van GOS-landen hun eigen ekonomische krisis te overwinnen en een onafhankelijke staat op te bouwen. Rusland zal volgens het dokument ten aanzien van de GOS-landen een politiek voeren die bestaat uit diktaten en ekonomische en militaire druk. In het bizonder veronderstelt het dokument de instandhouding en versterking van Rusland's leidende rol in de vorming van een nieuw systeem van politieke, militaire en ekonomische verhoudingen op het grondgebied van de voormalige Sovjet-Unie door het kreëren van politieke regimes in het 'nabije buitenland' die Moskou vriendschappelijk gezind zijn.

beeldvorming
De Tsjetsjeense oorlog van 1994-96 was immens impopulair in Rusland. En het feit dat Jeltsin het sein tot de aanval gegeven heeft wordt hem niet in dank afgenomen. Met het 'uitroeien van het Tsjetsjeense roversnest' zijn duizenden jonge Russische soldaten de dood ingedreven, terwijl in Tsjetsjenië iedereen als krimineel gezien werd, of het nou vrouwen, kleine kinderen of oude mensen betrof. Wat volgde was een ware genocide onder de Tsjetsjeense bevolking, ingegeven door de in de media opgefokte beeldvorming over Tsjetsjenië. In dorpen werden zoveel mogelijk inwoners in kelders bijeen gedreven, met benzine overgoten en in brand gestoken. Ruim 40.000 doden waren het gevolg. Op de dag dat Jeltsin zich kandidaat stelde voor de verkiezingen werd in de Tsjetsjeense hoofdstad Grozny het allang aan flarden geschoten presidentieel paleis opgeblazen omdat dit 'teveel een symbool zou zijn van het Tsjetsjeense verzet'. Het Westen houdt de 'demo kraat' Jeltsin de hand boven het hoofd, terwijl er in feite voorbereidingen zouden moeten worden getroffen voor een nieuw Neurenbergs Tribunaal! Maar met oorlogsmisdadigers die het Westen diensten verlenen kan men klementie hebben; zeker als er grote ekonomische belangen op het spel staan.
Wanneer men bedenkt dat Jeltsin's ideeën, zoals verwoord in het genoemde dokument, over herstel van het Russisch Imperium ook uitstekend passen in de ideeën van zijn voornaamste rivalen, dan zal duidelijk zijn dat de keuze bij de presidentsverkiezingen zeer beperkt is. In de strijd om Rusland's toekomst trekt rechts voorlopig aan het langste eind, met alle konsekwenties vandien voor de lidstaten van het GOS. De Georgische president Gamsachur dia en de Tsjetsjeense leider Doedajev werden slachtoffer van het Russische imperialistische streven. Zij zullen niet de laatsten zijn.

© 1999, INSUDOK.