Rusland en de diefstal van de eeuw

'Jeltsin was een zwak figuur, stevig aan de drank en bovendien chantabel'

President Vladimir Poetin maakt een goede kans om tijdens de
presidentsverkiezingen op 14 maart herkozen te worden voor een tweede
ambtstermijn. Poetin kan zijn borst alvast nat maken. Want nu de rook
enigszins is opgetrokken, wordt de werkelijke schade van ruim tien jaar
wanbeleid onder Jeltsin pas echt duidelijk.

door Han van Bodegom

De transformatie van planeconomie naar vrije markteconomie is in Rusland
uitgedraaid op een flop, dat moet inmiddels geconcludeerd worden. De arme
massa is nog armer geworden en de economie ligt al ruim tien jaar op haar
gat. Het welvaartsniveau van de Russische bevolking ligt momenteel zelfs
lager dan ten tijde van het communistische regime. Met als resultaat: een
daling van de levensverwachting, een afname van de bevolking, een forse
toename van besmettelijke ziektes zoals aids en een verdubbeling van het
aantal zelfmoorden. Zo meldt het rapport Human Development Report for
Central and Eastern Europe and the CIS, opgesteld in het kader van het
Ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties. In schril contrast tot al
deze ellende, zo beschrijft dit rapport, staat de rijkdom van een tiental
voornamelijk jonge zakenmannen. Hun leven bestaat onder meer uit exclusieve
feestjes aan de Franse Rivièra en het opkopen van complete voetbalclubs. Zij
hebben wél geprofiteerd van de invoering van de vrije markteconomie. Zij
zijn de daders van wat in Rusland wordt gezien als de diefstal van de eeuw:
de toe-eigening van de vele voormalige staatsbedrijven met stuk voor stuk
een waarde van vele miljarden.

André Gerrits, universitair hoofddocent aan het Oost-Europa Instituut van de
Universiteit van Amsterdam, typeert de nieuwe rijken van Rusland als volgt:
"Over het algemeen zijn het relatief jonge mannen die opgegroeid zijn in de
sovjettijd, maar toen nog geen belangrijke functies hadden. Het zijn jongens
die handig gebruik hebben gemaakt van de enorme mogelijkheden die het
ineenstorten van het communisme hen bood; er was logischerwijs nauwelijks
wetgeving op dat terrein. Bovendien was de essentie van de hele
privatiseringsoperatie dat deze gepaard ging met instemming van de politieke
autoriteiten, met name van Jeltsin. En omdat Jeltsin bij zijn herverkiezing
in 1996 de steun nodig had van de grote industriëlen, heeft hij met een
aantal van hen deals gesloten. Ongetwijfeld is een deel van hun bezittingen
illegaal verworven, maar daar zijn zij niet zozeer schuldig aan. Zij hebben
gebruik gemaakt van mogelijkheden die ze zelf zagen. Jeltsin en de andere
machthebbers van die tijd hebben dat bewust toegestaan, zo niet bevorderd
omwille van politieke steun."

Wanbeleid

De huidige president Poetin is opgezadeld met de gevolgen van ruim tien jaar
wanbeleid, zo stelt ook Bas van der Plas, Ruslanddeskundige en auteur van
een reeks boeken over dit voormalige Oostblokland. Van der Plas: "Tijdens
het regime van Jeltsin hebben allerlei outsiders de macht gegrepen, onder
andere de kliek die nu als oligarchen wordt bestempeld. Jeltsin was een zwak
figuur, stevig aan de drank en bovendien chantabel. Er zijn getuigenissen
dat gedurende een langere periode tijdens het regime van Jeltsin de macht
feitelijk in handen was van Korzjakov: het hoofd van zijn lijfwachten.
Korzjakov liet zich omkopen door allerlei duistere figuren en
belangengroepen die wilden plukken uit de ruif van de failliete
communistische boedel. En dat hebben zij ook volop gedaan. Natuurlijk kan
Poetin Jeltsin niet openlijk afvallen, maar bij Jeltsin ligt wel de kern van
het probleem. Voormalig officier bij de geheime dienst Poetin is de
afgelopen jaren bezig geweest om met behulp van een aantal vrienden van
vroeger de macht weer richting de staat te trekken. De Russische president
staat voor een lastige en haast onmogelijke taak: Rusland alsnog overeind te
krijgen."

Hoe heeft het zover kunnen komen? In de publicaties Kapitalisme op z'n
Russisch Deel 1 en 2, schetst Van der Plas de gang van zaken als volgt. Om
de vraag naar het hoe en waarom te beantwoorden, moeten we volgens hem
teruggaan naar 1986. Gorbatsjov, net een jaar in functie, komt met zijn
perestrojka-politiek. Een overheidsbeleid dat moet leiden tot economische
hervormingen door marktgerichte veranderingen van de planeconomie. De eerste
zet die Gorbatsjov doet, is het toestaan van privé-ondernemingen en een
soepelere hantering van het staatsmonopolie op de handel met het buitenland.
De directeuren van de staatsbedrijven grijpen de afname van
overheidsbemoeienis onmiddellijk aan om grondstoffen en eindproducten
spotgoedkoop te verhandelen aan bevriende privé-ondernemingen. Vervolgens
verkopen deze handlangers de grondstoffen en producten aan de hoogste bieder
in ruil voor harde valuta's. De opbrengsten worden natuurlijk eerlijk
verdeeld over alle betrokkenen. Alleen de werkende klasse blijft met lege
handen achter.

Corrupte staatsambtenaren

Begin jaren negentig neemt de overheidscontrole op export naar het
buitenland verder af, terwijl de prijzen op de binnenlandse markt nog altijd
kunstmatig laag worden gehouden. Inmiddels is een groep industriëlen en
partijbonzen rijk geworden van de staatsondernemingen. Zij kopen vervolgens
diamant, olie en andere kostbare grondstoffen voor roebels in op de
gecontroleerde en dus goedkope binnenlandse markt en verkopen deze
grondstoffen voor de werkelijke prijs op de buitenlandse markt; dit alles
wordt mogelijk gemaakt door de gebrekkige overheidscontrole op de export en
dankzij corrupte staatsambtenaren. Het geld dat de industriëlen en
partijbonzen verdienen, brengen zij onder bij banken in het buitenland,
waardoor de geregistreerde exportopbrengsten kelderen. Deze creatieve manier
van ondernemen kost de overheid handenvol geld. In het eerste kwartaal van
1991 daalt het nationaal inkomen bijvoorbeeld met maar liefst tien procent.
Deze afkalving van het nationaal inkomen doet de overheid besluiten de
import dat jaar met 45 procent te verminderen. De tekorten die hierdoor
ontstaan, verergeren de situatie verder.

De Russische overheid besluit daarom over te gaan op het 500-dagenplan van
de econoom Stanislav Sjatalin. Een plan met als doel een snelle en minder
pijnlijke overgang naar het kapitalisme. De eerste fase van het
500-dagenplan is op dat moment inmiddels in gang gezet, namelijk de transfer
van gemeenschappelijk naar individueel bezit. Rusland heeft dan al een zeer
rijke kapitalistische elite en een straatarme massa; een normale situatie
binnen de economische wetenschap. De tweede fase bestaat uit het creëren en
stimuleren van speculatie. Een proces dat in 1987 al onbedoeld in gang is
gezet door het afschaffen van de monopoliepositie van de Staatsbank;
destijds een van Gorbatsjovs' maatregelen om de overheidsgreep te
verminderen. In 1991 heeft Rusland al ruim 1600 particuliere banken. Op het
eerste gezicht een gezonde ontwikkeling, ware het niet dat deze particuliere
banken de nieuwe vrijheid gebruiken om zichzelf en hun compagnons te
verrijken. Zij 'lenen' de roebels op de spaarrekeningen van
staatsondernemingen, waarover weinig rente wordt uitgekeerd, en zetten deze
roebels om in bijvoorbeeld dollars. Deze dollars gebruiken de banken voor
leningen aan particulieren en de overheid. Zo verdienen zij aan de opbrengst
van de hoge rente op dollarleningen en ook wanneer de dollars weer worden
ingeruild voor de per dag sterk in waarde dalende roebels. De hoogste bazen
van de staatsondernemingen, die toestemming geven voor het gebruik van hun
rekeningen, worden logischerwijs niet vergeten.

Shocktherapie

De derde stap van het 500-dagenplan is een grootschalige privatisering van
zowat alle staatsbedrijven. Dus kondigt president Jeltsin de zogenoemde
'shocktherapie' aan: massale privatisering van staatsondernemingen en een
einde aan de overheidscontrole op de binnenlandse prijzen. Het Human
Development Report omschrijft deze 'therapie' als volgt: 'Een gewaagde
methode waarbij de overgang van planeconomie naar een vrij marktmechanisme
slechts enkele maanden in beslag hoeft te nemen. De rijke elite gebruikt het
kapitaal dat zij heeft vergaard in de voorgaande jaren voor de aankoop van
staatsondernemingen. Zo krijgt een handjevol industriëlen en bankiers
zeggenschap over het grootste gedeelte van de Russische economie.' Niet
geheel op legale wijze, maar geen haan op het Kremlin die daar naar kraait.
De diefstal van de eeuw is een feit. Met het overgrote deel van de bevolking
gaat het vervolgens snel bergafwaarts. De burgers merken niets van de
beloofde verbeteringen, integendeel zelfs. De shocktherapie leidt tot
ongekende inflatie: over 1992 niet minder dan 2500 procent. Spaarrekeningen
worden waardeloos en veel mensen werken op basis van roebelcontracten, wat
wil zeggen dat zij door hun werkgever niet of nauwelijks worden
gecompenseerd voor de extreem hoge inflatie. In de jaren die hierop volgen,
is er nog altijd geen werkelijke verbetering merkbaar, ook al doet president
Jeltsin zo nu en dan verwoede pogingen om het moreel op te krikken. Zo zegt
hij in 1996 bij de aanstelling van zijn tweede ambtstermijn als president:
"Ik ben er nu zeker van dat Rusland in 2000 een welvarend en democratisch
land zal zijn." Niets is echter minder waar. De criminaliteitscijfers zijn
angstaanjagend hoog, discriminatie en etnische spanningen zijn aan de orde
van de dag en corruptie is allang gemeengoed. De gezondheid van de Russische
bevolking verslechtert in hoog tempo en daarbij is er nog altijd geen sprake
van economische groei maar juist van een verdere afname, zo schrijft The
Economist in mei 2000.

Machtsblokken

Wat rest Poetin nu nog? Hoe krijgt hij Rusland uit het slop? Volgens Van der
Plas heeft de president enkele opties. "Rusland heeft voldoende
mogelijkheden om een welvarend land te worden met een goed functionerende
economie. Want er zijn voldoende grondstoffen en natuurlijke hulpbronnen
aanwezig. Maar om de voordelen van Rusland te kunnen benutten, is wel
overeenstemming nodig over de economische richting die het land op wenst te
gaan. Rusland zou volledig 'selfsupporting' kunnen zijn en de eigen
bevolking kunnen geven wat nodig is, maar men kan ook besluiten de
wereldmarkt op te gaan en te concurreren met de overige economische
machtsblokken. De overige machtsblokken zullen Rusland echter geen plaats
gunnen op de wereldmarkt. Rusland zal het daar vooral moeten hebben van de
verkoop van grondstoffen. Door de achterstand in productie-innovatie, een
nasleep van de wapenwedloop en de wedloop in de ruimte, voldoet de
industriële productie namelijk niet aan de kwaliteitsnormen die op de
wereldmarkt worden gesteld." Poetin zou ook over kunnen gaan tot een
deprivatisering van de staatsbedrijven. Maar volgens Gerrits is de kans
hierop klein: "Ik denk dat Poetin eerder interesse heeft in het opsplitsen
van de voormalige staatsbedrijven en dat er zo dus een einde komt aan de
excessieve concentratie van economische macht in handen van weinigen. Maar
een volledige deprivatisering, dat kan ik me niet voorstellen. Vooral niet
bij de oliebedrijven, want daar wordt door het buitenland veel in
geïnvesteerd."

Poetin lijkt de aanval op de kapitalistische elite inmiddels wel te hebben
ingezet. De rijkste man van Rusland zit sinds oktober vorig jaar achter de
tralies. Mikhail Chodorkovski, een oliebaron die ten tijde van de
privatiseringen optimaal heeft geprofiteerd van de wetteloze chaos, is
gearresteerd op verdenking van onder andere fraude en belastingontduiking.
Van der Plas: "De presidentsverkiezingen staan voor de deur en Poetin heeft
bij zijn aantreden beloofd de belangrijkste problemen van Rusland aan te
pakken: de oorlog in Tsjetsjenië en de grenzeloze rijkdom van een kleine
groep. In een tv-toespraak net na de arrestatie van Chodorkovski zei Poetin
dan ook: 'Iedereen wordt geacht belasting te betalen. De gewone werknemer,
de ambtenaar, de bedrijfsleider en zeker ook de superrijken'." Volgens
Gerrits heeft de arrestatie van Chodorkovski meerdere motieven: "Het is een
waarschuwing aan het adres van alle oligarchen. Chodorkovski heeft in het
verleden openlijk liberale partijen gesteund en er waren zelfs geruchten dat
hij zich kandidaat zou stellen voor de presidentsverkiezingen in maart. Nu
zullen zijn collega-oligarchen wel twee keer nadenken voordat ze zich in
politieke avonturen storten. Maar er is ook een andere en meer algemene
reden. Poetin wil de oligarchen disciplineren en niet alleen wat betreft
politieke ambities. Hij wil hen duidelijk maken dat de overheid het in
Rusland voor het zeggen moet hebben en niet zij."

Tweede ambtstermijn

Poetin kan zich alvast gaan opmaken voor een tweede termijn als president,
zo meent Gerrits: "Hij moet wel onder de tram komen, wil hij het niet halen.
Zijn grootste zorg is dat er voldoende Russen komen opdagen. Als 'm dat
lukt, wordt hij met twee vingers in de neus herkozen. Geen enkele twijfel
mogelijk." Poetin zal gedurende zijn tweede ambtstermijn alle zeilen bij
moeten zetten, wil hij Rusland weer op de rails krijgen. Dit is zijn laatste
kans om de geschiedenisboeken in te gaan als puinruimer van Jeltsin en
redder van Rusland. Slaagt hij hier niet in, dan rest hem niets meer dan een
aftocht met stille trom en een bescheiden rol in de historie van Rusland in
de eenentwintigste eeuw.