Interview met de Humanistisch-Vrijzinnige Omroep in Vlaanderen

over het boek "Opium - religie in het oude en nieuwe Rusland"

Van Bas van der Plas verscheen onlangs het boek "Opium. Religie in het oude en nieuwe Rusland". Wie Rusland zegt, denkt daarbij onmiddellijk aan de Russisch-orthodoxe kerk. Nochtans hebben we zeker tot 1991, met het einde van de Sovjet-Unie, een regime gekend waarin men ervan uitging dat religie als het ware vanzelf zou verdwijnen. In elk geval een sociaal experiment zonder precedent!

Bas van der Plas:" Dat klopt! Maar vanaf 1991 kwam er steeds meer ruimte voor andere vormen van ideologie. Van de ene dag op de andere hield de Sovjet-Unie op te bestaan, waardoor men in een ideologisch vacuüm terechtkwam. Daar is in eerste instantie in gesprongen door allerlei westerse predikers, door oosterse sekten en door allerlei andere groeperingen. Maar uiteindelijk, en dan met name vanaf 1997, is de Russisch-orthodoxe kerk weer zo'n beetje de enige zielenherder van het Russische volk op aarde geworden, mede dankzij overheidshulp."

- Die veranderingen zijn er dan gekomen in 1997, toen er een wetgeving tot stand kwam in verband met de vrijheid van godsdienst en de scheiding van kerk en staat!
" Dat is gesteund door een aantal parlementsleden onder druk van het patriarchaat van Moskou, de belangrijkste kern van de Russisch-orthodoxe kerk. Die hebben bewust binnen de politiek uitgebreid gelobbyd, en steeds meer politici waren er ook steeds meer van overtuigd dat de orthodoxie gewoon bij Rusland hoort zoals zwart bij wit hoort en omgekeerd. Het uiteindelijke doel van deze lobby en van die politieke invloed was natuurlijk om de alleenvertegenwoordiger van het Russische volk te kunnen worden. Waarmee dus alle anderen die ook probeerden in die ruif te vissen, buitenspel werden gezet en opeens tot sekten werden gebombardeerd. Het maakte niet uit of het in het Westen al erkende kerken waren, zoals de zevendedagsadventisten of de pinkstergemeente of zo; volgens de nieuwe Russische wet vielen zij in de categorie sekten."

- Ik zei daarnet de wet van 1997, scheiding van kerk en staat, maar dat is theorie. In de praktijk heb je toch de indruk dat de orthodoxie zich bijna ontwikkeld heeft tot een staatskerk!
" Vooral in de periode van Poetin, dan praat ik over de eenentwintigste eeuw, heeft de kerk steeds meer invloed gekregen op het overheidsbeleid. Poetin heeft zich ook laten gebruiken door tijdens de belangrijke kerkdiensten die op televisie worden uitgezonden, in beeld te verschijnen, buigingen te maken, de hand van de patriarch te kussen etc., terwijl hij oorspronkelijk en volgens mij nog steeds atheïst zou moeten zijn. Maar de scheiding tussen kerk en staat is steeds diffuser geworden; dat merk je bijvoorbeeld ook aan de invloed die de kerk nog steeds op de politiek heeft ondanks het feit dat er geen religieuze politieke partijen zijn, maar dus wel allerlei parlementariërs die de belangen van de kerk ondersteunen."

- Nu we het hebben over de orthodoxie in Rusland: eigenlijk is dat niet echt een spiritueel genootschap, maar ik heb, uit jouw boek althans, de indruk dat het eerder gaat over de orthodoxie als een culturele spil én symbool van nationale identiteit!
" Dat zijn de voornaamste factoren van de orthodoxie. Dat kom je al tegen in de Russische literatuur en kunst. Men praat over de Russische ziel, de Russische identiteit. Ook, zeg maar, de speciale missie die het Russische volk zou hebben, eigenlijk al van oudsher. Er is sociologisch onderzoek gedaan waaruit blijkt dat ruim tachtig procent van de bevolking zich orthodox noemt. Maar in de praktijk, als je gaat toetsen aan bepaalde criteria van het aantal mensen dat maandelijks een kerk bezoekt, dan is maar vier procent van het Russische volk orthodox, echt orthodox vanuit religieus oogpunt. Dus ook veel mensen die misschien niet echt in God geloven, hebben toch een deeltje van de Russische cultuur in hun huis hangen, in de vorm van een icoon bijvoorbeeld, of die dragen een kruisje, of zij uiten op andere manieren hun betrokkenheid bij de Russische cultuur."

- We hebben het tot hiertoe alleen maar gehad over de orthodoxie, maar in Rusland zijn ook andere godsdiensten aanwezig, binnen de Russische Federatie dan. Ik denk dan vooral aan de islam en het boeddhisme.
" De orthodoxie is ontstaan in de stad Kiev, dat is ook een beetje het begin van het Groot-Russische Rijk dat zich steeds verder uitbreidde. Op een bepaald moment werd Moskou de belangrijkste Russische stad en het Moskovische vorstendom breidde zich steeds meer uit tot ver over de grenzen, het sprong over de eigen grenzen heen. Men kwam in gebieden die islamitisch waren, en die zijn gewoon ingelijfd bij het Russische Rijk, het Russische Imperium zoals het toen heette. Hetzelfde gebeurde in het verre oosten van Siberië, waar boeddhistische volkeren leefden: die werden ook bij het Russische Rijk ingelijfd. Vandaar dus dat op een gegeven moment er drie grote godsdiensten in Rusland waren. Met kop en schouders erbovenuit steekt natuurlijk de Russische orthodoxie, met de Groot-Russische gedachte, daarnaast dan wat minder moslims, en nog wat minder boeddhisme. Maar die werden dus wel erkend als de drie godsdiensten die een belangrijke rol spelen in het Russische Imperium. Alle drie die godsdiensten leidden een zieltogend bestaan in de Sovjetperiode, maar zijn nu allemaal weer in volle glorie terug. Dus zowel de orthodoxie als de islam - met name in de Kaukasus, in een aantal voormalige Sovjetrepublieken - en het boeddhisme nog steeds in de republiekjes in Zuid-Siberië."

- Wat ik ook las in jouw boek, is dat die islam, met name in de Kaukasus, oorspronkelijk een heel verdraagzame islam is. Dat is niet het beeld dat we nu daarvan hebben hier in het Westen!
" Dat is op een gegeven moment de politiek die een rol is gaan spelen. In de jaren negentig is er een poging gedaan om met name Tsjetsjenië los te maken van de Russische Federatie. Een paar jaar lang is er een soort vrijheid geweest. Men dacht al bijna dat het onafhankelijk was, maar op zeker ogenblik, door allerlei politieke en militaristische bewegingen, is er druk uitgeoefend op Jeltsin, die voor het eerst een oorlog begonnen is in Tsjetsjenië terwijl er mogelijkheden waren om met het Tsjetsjeense volk gewoon in dialoog te komen van: kunnen wij misschien een soort vrijheid krijgen binnen de Russische Federatie, dus een beperkte autonomie, of zijn er andere mogelijkheden? Maar goed, Rusland wilde daar niet naar luisteren. Jeltsin heeft geweigerd om met de Tsjetsjeense machthebbers te praten. Die voelden zich heel erg in de steek gelaten. Die werden later gesteund door islamitische groeperingen die wel heel fundamentalistische ideeën hadden en met name door de wahabieten uit Saudi-Arabië, die met enorm veel geld kwamen en ervoor zorgden dat de Tsjetsjeense strijders werden opgeleid, zogenaamd als vrijheidsstrijders, maar later als moedjahediens, strijders voor de islamitische gedachte. Dat is steeds extremer geworden. Het gematigde deel heeft uiteindelijk gewoon een leven gevonden in Tsjetsjenië met de oppermacht van Moskou, en valt nog steeds onder Moskou. Maar een aantal anderen, die intussen geradicaliseerd, gefundamentaliseerd waren, voeren nog steeds de strijd tegen Rusland. Dat zijn dan ook mensen die van de hele Noord-Kaukasus een islamitisch bolwerk willen maken, een beetje geënt op de idee van het wahabisme en zelfs van Al Qaida. Er is ook een groepering die steun geeft aan de Tsjetsjeense - zogenaamde - bevrijdingsbeweging."

- 1991 was het einde van de Sovjet-Unie, het einde ook van een decennialange atheïstische politiek. Nu, als we naar de actualiteit kijken, in hoeverre is religie een wezenlijke factor geworden van het Russische leven?
" Dat uit zich, zoals ik al eerder zei, in de cultuur. Het hebben van iconen, maar ook, wat je dus wel ziet en wat me heel erg opvalt, dat onder jonge mensen religie weer een heel belangrijke rol speelt en dat het er eigenlijk bijna bij hoort, dat het misschien een mode is, maar toch weer onderdeel van die cultuur om in de kerk te gaan trouwen. Jonge mensen vinden dat voor een deel heel belangrijk. Dat is ook een van de rollen die de kerk tegenwoordig weer speelt, dat is ook iets waar ze heel veel geld van binnenkrijgt: van het leiden van diensten bij huwelijken, maar ook tijdens begrafenissen, doopplechtigheden en zo. Kinderen worden ook weer gedoopt, en in een aantal kringen is het zelfs zo dat je niet echt als getrouwd wordt beschouwd als je alleen burgerlijk gehuwd bent, maar dat je vooral ook in de kerk getrouwd moet zijn en dat je kinderen ook gedoopt moeten worden."

- In je lezing sprak je ook over de reactionaire invloed van de orthodoxie, met name evolutieleer op school, houding tegen homoseksualiteit etc.
" Ja, dat speelt ook een heel belangrijke rol. Dat zijn een aantal heel kwalijke tendensen die je dus extreemrechts zou kunnen noemen, maar een aantal tendensen die in strijd zijn met de mensenrechten, de rechten van de vrouw, de rechten van minderheden, van homo's etc. Dat wordt allemaal heel sterk onderdrukt. Gay parades in Moskou zijn altijd verboden onder druk van de kerk. Homo's werden als zieke mensen beschouwd. Dat zit ook in de hoofden van de Russen, waar men dus makkelijk op kon anticiperen. Er zijn zelfs bepaalde politieke groeperingen die zich op de Groot-Russische gedachte beroepen en eigenlijk bijna afgeleiden zijn van het Duitse of het Italiaanse fascisme, maar dan vanuit een Russisch-orthodox standpunt. Dat is natuurlijk een heel kwalijke ontwikkeling. Van enige liberalisering binnen de Russisch-orthodoxe kerk is weinig sprake. De priesters die een liberaal standpunt innamen, zijn een beetje aan de zijkant gemanoeuvreerd, spelen een heel marginale rol en komen in de media niet of nauwelijks aan de orde."

Dat was nog Bas van der Plas. Zijn boek "Opium. Religie in het oude en nieuwe Rusland" is een uitgave van Papieren Tijger en is te koop in de goede boekhandel.
Daarmee zijn we aan het eind van HVW. Samenstelling en presentatie waren van VW en FS. De tekst van dit programma kun je bestellen bij de Humanistisch-Vrijzinnige Vereniging, Lange Leemstraat 57, 2018 Antwerpen. Tel. 03-233.70.32. Over enkele dagen vind je de tekst ook op <h-vv.be>, waar je de uitzending nog even kunt herbeluisteren.

Interviewer Frank Stappaerts
transcriptie interview HVW
uitzenddatum 20 juni 2011.