Politieke tegenstellingen in Oekraïne

De onderlinge verdeeldheid bij degenen die aan de touwtjes trekken in de Oekraiense economie is typisch voor herstel van het kapitalisme in een voormalige Sovjetstaat. Maar de verdeeldheid in Oekraïne is nog complexer door de regionale en etnische indeling van het land.

door Bas van der Plas

Voor 1991, dus voor het ineenstorten van de Sovjet-Unie, waren de Russen de heersende natie en de Oekraïners een onderdrukt volk. Dit veranderde met het uitroepen van de onafhankelijkheid en de Russische bevolking in de Oekraïne werd het meer onderdrukte volk. Dit is vooral het geval in de westelijke delen van het land, van oudsher de bakermat van het Oekraiens nationalisme. De burgemeester van de Westoekraiense stad Lviv verbood zelfs de uitvoering van Russische muziek in openbare gelegenheden, en door extremistische nationalisten werd in dezelfde stad een dronken man gedood toen hij in een café een Russisch lied inzette. Maar de sterk geïndustrialiseerde oostelijke delen van het land kennen een vooral Russische bevolking, zodat de nationale tegenstellingen voortdurend oplaaien.

relatie met Rusland

De Oekraiense industrie vindt men voornamelijk in het oosten van het land in centra als Dnipropetrovsk, Donetsk, Charkov en in het zuiden in Odessa en op de Krim. Delen van het land met een overheersend Russische bevolking. De geprivatiseerde bedrijven, en hun eigenaren, de oligarchen, richten hun blik vooral op het Westen. Maar in hun toenaderingspogingen tot de 'vrije wereld' stuiten zij op grote problemen. De Europese Unie, de Amerikaanse regering en het IMF vragen steeds grotere concessies van Oekraïne voor hun multinationals. Zij eisen het opengooien van het land voor de wereldmarkt en vrije handel. Maar wat zij in ruil voor deze concessies aanbieden is bijna niets.
Gevolg van de westerse houding is dat Oekraïne als voorheen voornamelijk op Rusland is aangewezen, een land dat zelf al grote vorderingen heeft gemaakt met het kapitalistisch herstel en probeert een regionale imperialistische macht te worden. Dit wordt vooral zichtbaar in het Russisch monopolie op de energiemarkt, wat voor Oekraïne tot een schuld van miljarden dollars heeft geleid. In deelbetalingen van deze schuld heeft Koetsjma moeten toestaan dat Russische oligarchen het monopolie kregen in privatisering van Oekraiense industriesectoren. Ook in de buitenlandse politiek is een verandering te zien. Baseerde Kiev zich tot de herfst van 2000 nog vooral op een prowesterse houding, na het vervangen van de westers georinteerde minister van buitenlandse zaken werden de politieke en economische relaties met Rusland verbeterd. Dit gaat ook op voor de militaire samenwerking en leidde tot diverse akkoorden tussen de Russische en Oekraiense ministers van defensie.

het rechtse kamp

De politieke heroriëntering van Kiev heeft ook belangrijke gevolgen voor het nationalistische kamp in Oekraïne. Toen er nog een prowesterse houding was betekende het dat het nationalisme hoog op de agenda stond. Dit leidde zelfs tot uitgebreide financiële steun voor rechtse en neofascistische organisaties. Maar sinds de politieke lijn is veranderd hebben de rechtsnationalistische organisaties zich aangesloten bij de oppositie, zodat er weer een opleving van de strijd is tussen de westelijke (nationalistische) en oostelijke (proRussische) delen van het land.
De nationalistische vleugel wordt geleid door ex-premier Viktor Joesjtsjenko van het verkiezingsblok 'Onze Oekraïne' en president Leonid Koetsjma is zijn opponent die een proRussische koers vaart. Beide partijen staan lijnrecht tegenover elkaar. Na het ontdekken van het lijk van de journalist Gongadze in november 2000 (zie ook het andere artikel over Oekraine op deze website) en de schandalen die dat met zich meebracht kwam de politieke crisis in Oekraïne in een stroomversnelling. Een gevolg was ook het oprichten van de beweging 'Oekraïne zonder Koetsjma' Deze beweging, die zich later omvormde tot 'Nationaal Reddingsforum' is een samenwerkingsverband van de Socialistische Partij (SPU), een soort rechtse PvdA die zich steeds meer richt op de middenklasse, de Moederlandpartij, de conservatieve nationalistische Rukh en een aantal zeer rechtse partijen, waaronder de extreem-nationalistische UNA-UNSO. Hoewel fascistische groepen, zoals de Sociaal-Nationale Partij van Oekraïne formeel geen deel van het 'Reddingsforum' uitmaken, spelen zij toch een belangrijke rol, met name in de demonstraties die in de hoofdstad Kiev plaatsvinden. Deze demonstraties trekken zo'n 5 tot 10duizend deelnemers, vooral studenten en hoger opgeleide werknemers.

en ter linkerzijde

Ter linkerzijde van het politieke spectrum in Oekraïne blijft de Communistische Partij (KPU) opvallend passief. Dit komt omdat de KPU gelooft in de proRussische politieke van Koetsjma en de partij hoopt zelfs in de toekomst een coalitieregering te kunnen vormen met andere proRussisch georiënteerde partijen. Kleinere linkse partijen, zoals de Oekraiense Arbeiders Unie (VSR), de linkssocialistische PSUP en de trotzkistische RV-MRM hielden hun eigen demonstraties, die standaard eindigden in vechtpartijen met extreem-nationalistische en neofascistische groepen, zoals de Trident-organisatie en delen van de UNA.
De linkse partijen roepen op voor een onafhankelijk onderzoek naar de moord op Gongadze en een mobilisatie van de arbeidersbeweging. Er wordt evenwel gewaarschuwd voor een alliantie met de rechtse krachten. Voorop staat voor links het verdedigen van de democratische rechten.
"De protestbeweging is verenigd door de oproep aan Koetsjma om af te treden. Natuurlijk ondersteunen wij dat. Sterker nog: wij wijzen het presidentschap af omdat het een dictatoriaal instituut is voor de heersende klasse. (...) Wie zal Oekraïne regeren? Koetsjma? NEE! Joesjtsjenko? NEE! Moroz? NEE! DE arbeiders en boeren, georganiseerd in actieraden in iedere stad en elk dorp in de gehele Oekraïne zullen de macht overnemen en een einde maken aan de privileges van en de plunderingen door de oligarchen en de bureaucraten. Wat wij nodig hebben is een arbeiders- en boerenregering gebaseerd op en verantwoording afleggend aan de actieraden. Een dergelijke regering zou een onmiddellijk einde kunnen maken aan de economische crisis door het nemen van maatregelen om de produktiemiddelen te socialiseren in arbeiderszelfbeheer." Dat schrijft de radicaallinkse oppositie in een gemeenschappelijk pamflet.

de beslissende taak

Ruim tien jaar na het ineenstorten van de Sovjet-Unie, die ooit begon met linkse retoriek en eindigde in een staatsdictatuur en een totaal gebrek aan politieke illusies is het goed te zien dat er desondanks nog groeperingen actief zijn die propaganda durven te maken voor de linkse, socialistische weg. Hun bovenaangehaalde pamflet eindigt met de volgende woorden: "Arbeiders en boeren van Oekraïne! Uw vijand is zwakker dan u denkt. De burgerlijke oppositie is verdeeld en in verwarring. U heeft de kans om een einde te maken aan de verschrikkelijke neergang van het land. Maar u zult daarin slechts slagen wanneer u geen grammetje vertrouwen geeft aan de burgerlijke en reformistische politici. In plaats daarvan moet u zichzelf organiseren. Ga met tienduizenden, honderdduizenden de straat op.
Activisten van de protestbeweging! Op dit moment zijn jullie een kleine voorhoede en dragen een grote verantwoordelijkheid voor de toekomst van het land. De taak van nu ligt erin om de fascisten uit jullie rijen te gooien en de grip van figuren als Moroz en Timosjenko op de protesten te breken. De arbeidersbeweging moet de centrale factor worden in de strijd tegen Koetsjma. Voor deze brandende taken moeten we een revolutionaire organisatie opbouwen die een helder begrip heeft van de huidige situatie en die is gewapend met een Marxistisch programma dat is gebaseerd op de historische lessen van de mondiale arbeidersbeweging van de afgelopen 150 jaar. De opbouw van een dergelijke organisatie is nu de beslissende taak."