Oekraïne tussen Europa en Rusland

Oekraïne tussen Europa en Rusland

De situatie rond de presidentsverkiezingen van november 2004

door Bas van der Plas/INSUDOK

Na de tweede ronde van de Oekraiense presidentsverkiezingen op zondag 21 november 2004 claimden beide kandidaten de overwinning. Maar volgens de Centrale Kiescommissie in Kiev zou Viktor Janoekovitsj, minister-president van Oekraïne en kandidaat van de regering met steun van Moskou, 3% meer stemmen hebben behaald dan oppositiekandidaat Viktor Joesjtsjenko. Meteen na het bekend worden van de uitslag verzamelden zich duizenden demonstranten in het centrum van de hoofdstad Kiev en beschuldigden de Centrale Kiescommissie van verkiezingsfraude.

Het ANP kwam met het volgende bericht:

VS dreigen Oekraïne met strafmaatregelen

WASHINGTON (ANP) - De Verenigde Staten zullen hun relatie met Oekraïne
herzien en strafmaatregelen tegen dat land nemen als de regering de
beschuldigingen van fraude bij de presidentsverkiezingen niet onderzoekt.
Dat heeft het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken maandag
gezegd.
,,We roepen de Oekraïense autoriteiten op verdere fraude tegen te gaan, te
voldoen aan hun internationale verplichtingen op het gebied van democratie
en mensenrechten en te zorgen voor een uitslag die de wil van het
Oekraïense volk weerspiegelt'', zei woordvoerder Adam Ereli tegen de pers.
Hij zei dat de Oekraïense regering sancties van de VS kan voorkomen, door
vermeende fraude te onderzoeken en eventueel te bestraffen.
Volgens een Amerikaanse functionaris die anoniem wilde blijven, kan
Washington de economische hulp aan Oekraïne verminderen, of de militaire
steun. Ook zou de verantwoordelijken een visum voor de VS kunnen worden
geweigerd.

De bekende 'stoere taal' van een land dat de hele wereld naar haar model wil herscheppen in het kader van de McDonaldisering van de aardbol. Maar de VS heeft er dan ook groot belang bij dat Oekraïne wordt binnengehaald in het 'westerse kamp'. En in het Nederland-1 programma 'Netwerk' mocht D66-prominent Hanneke Gelderblom, die namens de OVSE in Oekraïne was geweest, op maandag 22 november er blijk van komen geven dat ze helemaal niets over het land, de bevolking en de politieke situatie weet, maar wel dezelfde 'stoere taal' uitsloeg.
Intussen had Serhey Kivalov van de Centrale Kiescommissie cijfers bekend gemaakt die een overwinning voor Janoekovitsj aangaven: "Viktor Janoekovitsj kreeg 49,42% van de stemmen, Viktor Joesjtsjenko 46,7%. Dat is afgeleid van het volgende resultaat: Janoekovitsj kreeg 14.942.478 stemmen en Joesjtsjenko 14.120.791 stemmen".
Joesjtsjenko beschuldigde tegenover zijn aanhang de Oekraiense regering van grootschalige fraude en verklaarde dat hij en andere leiders van de oppositie nooit een overwinning van Janoekovitsj zouden accepteren. "Wij hebben gewonnen," riep Joesjtsjenko zijn aanhang toe, "Het Oekraiense volk heeft gewonnen. Dat is een feit. Ik ga niet spreken over de verschillende voorspellingen. Wij spreken op basis van de ware wil van het volk. Wij hebben gewonnen, zo is dat."

'revolutie voorkomen'

De waarnemers van de OVSE lieten bij monde van Bruce George, het hoofd van de waarnemersdelegatie, weten dat 'de tweede ronde van de Oekraiense presidentsverkiezingen niet voldoet aan de voorwaarden van de OVSE, de Raad van Europa en andere Europese richtlijnen voor democratische verkiezingen.' Janoekovitsj op zijn beurt beschuldigde de oppositie van voorbereidingen tot omverwerping van de regering. Op zaterdag 20 november had zittend president Leonid Koetsjma op de televisie nog gewaarschuwd dat zijn regering er alles aan zou doen om een 'revolutie' te voorkomen: "We weten allemaal dat revoluties bedacht worden door dromers en worden uitgevoerd door fanatici en de gevolgen worden uitgebuit door eerloze mensen. Er zal geen revolutie komen."
Na de verkiezingsuitslag riep Joesjtsjenko zijn aanhangers op om naar Kiev te komen voor protestmanifestaties. Ook kwamen er bericht dat aanhangers van Janoekovitsj zich in Kiev wilden verzamelen. Duidelijk zijn de verschillen tussen beide kandidaten: Joesjtsjenko wordt beschouwd als een pro-westerse kandidaat die zegt dat samenwerking met Rusland belangrijk is, maar aanstuurt op het Oekraiense lidmaatschap van de Europese Unie en de NAVO. Janoekovitsj ziet de toekomst voor zijn land in een economisch bondgenootschap met de Russische Federatie, Kazakhstan en Wit-Rusland. Aan de vele miljoenen Russen die in Oekraïne wonen beloofde hij de mogelijkheid van een dubbele nationaliteit en de invoering van het Russisch als een tweede officiële taal naast het Oekraiens.
Oekraïne is een gespleten land: Joesjtsjenko behaalde zijn stemmen vooral in het nationalistische westen van het land, terwijl de basis van Janoekovitsj ligt in het door Russen gedomineerde oosten.

onafhankelijkheid

Op 24 augustus werden de Oekraiense steden nog bevolkt met feestvierende demonstranten die de onafhankelijkheid vierden. De feestdag deed de bevolking even de alledaagse ellende vergeten die in hun leven was gekomen juist door die onafhankelijkheid. Zittend president Leonid Koetsjma vierde de onafhankelijkheidsdag in Kiev samen met de Russische president Vladimir Poetin en de Russische ambassadeur Viktor Tsjernomyrdin, ooit minister-president van Rusland en directeur van Gazprom, maar nu weggepromoveerd.
Toen op 24 augustus 1991 de Oekraiense onafhankelijkheid werd uitgeroepen die in een referendum op 1 december van dat jaar met 90% van de stemmen werd bekrachtigd, was bij een groot deel van de bevolking de hoop gevestigd op een verbetering van de economische situatie in het land en meer democratie. De Oekraiense onafhankelijkheid werd uiteindelijk bezegeld door de eerste president van het land, Leonid Kravtsjoek, samen met de Russische president Boris Jeltsin en het Witrussische staatshoofd Stanislav Sjoesjkevitsj, die de Sovjet-Unie ontbonden verklaarden en het GOS (Gemenebest van Onafhankelijke Staten) oprichtten.
Het initiatief voor de Oekraiense onafhankelijkheid was genomen in de hoogste toppen van de Oekraiense bureaucratie, de uitvoerende organen van de Oekraiense Communistische Partij (KPOe). Onder de druk van een diepe economische crisis in het land was de partijtop enkel in staat om haar gezag te blijven uitvoeren door de introductie van kapitalistische eigendomsverhoudingen. Ditzelfde gebeurde in de overige delen van de Sovjet-Unie, waar partijleider Gorbatsjov met zijn politiek van perestrojka trachtte de economie te hervormen met de introductie van kapitalistische elementen. Gesteund door Westerse banken en politici was een deel van de Oekraiense bureaucratie in staat zich als machthebbers te handhaven.

problemen

Oekraïne is het grootste land van Europa en heeft een bevolking van bijna 50 miljoen. Van de totale bevolking bezit een bovenlaag van 2% meer dan 95 procent van de nationale rijkdommen. Het overgrote deel van de bevolking leeft onder of net op het bestaansminimum. Ongeveer de helft van de werkende bevolking van Oekraïne heeft een inkomen van circa 50 euro per maand, maar de prijzen in de winkels zijn hoog. Nog slechter hebben het gepensioneerden en arbeidsongeschikten met een inkomen van 20-30 euro.
Sinds 1990 is de agrarische productie van het land, ooit de 'graanschuur van de Sovjet-Unie'genoemd, met de helft afgenomen. Officiële bronnen geven een getal van ruim 2 miljoen werklozen (11,5%), maar de verborgen werkloosheid is vele malen groter.
Dramatisch is ook de situatie van vrouwen en kinderen in het land: volgens cijfers van onder andere de VN en de Raad van Europa zijn 2 miljoen vrouwen op de wereld het slachtoffer van criminele groeperingen die zich bezig houden met prostitutie en vrouwenhandel. 40% van die vrouwen komt uit Oost-Europa en ruim 100.000 daarvan uit Oekraïne. Tussen 70 en 80% van die vrouwen is jonger dan 18 jaar. In Oekraïne zijn er 1,5 miljoen zwerfkinderen. Ook is er een dramatische toename in het aantal sterfgevallen onder jongeren tussen de 15 en 24. Maar voor alle leeftijdsgroepen geldt een toename van het aantal ziektegevallen sinds 1991. Ziekten als tuberculose, gele koorts, tyfus en cholera komen zeer regelmatig voor en de HIV-besmetting neemt epidemische vormen aan.

De omvang van de economische terugval sinds de onafhankelijkheid in Oekraïne is af te meten aan het aantal ontploffingen van methaangas en instortingsgevallen van de kolenmijnen in vooral het oosten van het land. Na China zijn de Oekraiense mijnen het gevaarlijkste en zijn er jaarlijks vele doden te betreuren. Maar ook andere bedrijfstakken kampen met verouderde productieprocessen, het ontbreken van zelfs de meest elementaire veiligheidsmaatregelen, zodat er jaarlijks ongeveer 1500 doden vallen bij 'bedrijfsongelukken'. Volgens cijfers van het Ministerie van Industrie in Kiev raken er per dag circa 100 arbeiders gewond door ongevallen op het werk, waarvan 30% resulteerde in blijvende arbeidsongeschiktheid. Zo'n tienduizend bedrijven zouden op basis van hun gebrek aan veiligheid eigenlijk moeten worden gesloten.
Voor 1991, dus voor het ineenstorten van de Sovjet-Unie, waren de Russen de heersende natie en de Oekraïners een onderdrukt volk. Dit veranderde met het uitroepen van de onafhankelijkheid en de Russische bevolking in de Oekraïne werd het meer onderdrukte volk. Dit is vooral het geval in de westelijke delen van het land, van oudsher de bakermat van het Oekraiens nationalisme. De burgemeester van de Westoekraiense stad Lviv verbood zelfs de uitvoering van Russische muziek in openbare gelegenheden, en door extremistische nationalisten werd in dezelfde stad een dronken man gedood toen hij in een café een Russisch lied inzette. Maar de sterk geïndustrialiseerde oostelijke delen van het land kennen een vooral Russische bevolking, zodat de nationale tegenstellingen voortdurend oplaaien.

relatie met Rusland

De Oekraiense industrie vindt men voornamelijk in het oosten van het land in centra als Dnipropetrovsk, Donetsk, Charkov en in het zuiden in Odessa en op de Krim. Delen van het land met een overheersend Russische bevolking. De geprivatiseerde bedrijven, en hun eigenaren, de oligarchen, richten hun blik vooral op het Westen. Dit is de machtsbasis van oppositieleider Viktor Joesjtsjenko. Maar in hun toenaderingspogingen tot de 'vrije wereld' stuiten zij op grote problemen. De Europese Unie, de Amerikaanse regering en het IMF vragen steeds grotere concessies van Oekraïne voor hun multinationals. Zij eisen het opengooien van het land voor de wereldmarkt en vrije handel. Maar wat zij in ruil voor deze concessies aanbieden is bijna niets.
Gevolg van de westerse houding is dat Oekraïne als voorheen voornamelijk op Rusland is aangewezen, een land dat zelf al grote vorderingen heeft gemaakt met het kapitalistisch herstel en probeert een regionale imperialistische macht te worden. Daarin wordt zij gesteund door de Oekraïense premier Viktor Janoekovitsj. Dit wordt vooral zichtbaar in het Russisch monopolie op de energiemarkt, wat voor Oekraïne tot een schuld van miljarden dollars heeft geleid. In deelbetalingen van deze schuld heeft Koetsjma moeten toestaan dat Russische oligarchen het monopolie kregen in privatisering van Oekraiense industriesectoren. Ook in de buitenlandse politiek is een verandering te zien. Baseerde Kiev zich tot de herfst van 2000 nog vooral op een pro-westerse houding, na het vervangen van de westers georiënteerde minister van buitenlandse zaken werden de politieke en economische relaties met Rusland verbeterd. Dit gaat ook op voor de militaire samenwerking en leidde tot diverse akkoorden tussen de Russische en Oekraiense ministers van defensie.

het rechtse kamp

De politieke heroriëntering van Kiev heeft ook belangrijke gevolgen voor het nationalistische kamp in Oekraïne. Toen er nog een pro-westerse houding was betekende het dat het nationalisme hoog op de agenda stond. Dit leidde zelfs tot uitgebreide financiële steun voor rechtse en neofascistische organisaties. Maar sinds de politieke lijn is veranderd hebben de rechtsnationalistische organisaties zich aangesloten bij de oppositie, zodat er weer een opleving van de strijd is tussen de westelijke (nationalistische) en oostelijke (pro-Russische) delen van het land.
De nationalistische vleugel wordt geleid door ex-premier Viktor Joesjtsjenko van het verkiezingsblok 'Onze Oekraïne' en premier Viktor Janoekovitsj is zijn opponent die een pro-Russische koers vaart. Beide partijen staan lijnrecht tegenover elkaar. Na het ontdekken van het lijk van de journalist Gongadze in november 2000 (zie ook de andere artikelen over Oekraïne op deze website) en de schandalen die dat met zich meebracht kwam de politieke crisis in Oekraïne in een stroomversnelling. Een gevolg was ook het oprichten van de beweging 'Oekraïne zonder Koetsjma'. Deze beweging, die zich later omvormde tot 'Nationaal Reddingsforum' is een samenwerkingsverband van de Socialistische Partij (SPU), een soort rechtse PvdA die zich steeds meer richt op de middenklasse, de Moederlandpartij, de conservatieve nationalistische Rukh en een aantal zeer rechtse partijen, waaronder de extreem-nationalistische UNA-UNSO. Hoewel fascistische groepen, zoals de Sociaal-Nationale Partij van Oekraïne formeel geen deel van het 'Reddingsforum' uitmaken, spelen zij toch een belangrijke rol, met name in de demonstraties die in de hoofdstad Kiev plaatsvinden. Deze demonstraties trekken zo'n 5 tot 10duizend deelnemers, vooral studenten en hoger opgeleide werknemers.

en ter linkerzijde

Ter linkerzijde van het politieke spectrum in Oekraïne blijft de Communistische Partij (KPU) opvallend passief. Dit komt omdat de KPU gelooft in de pro-Russische politieke van Janoekovitsj en de partij hoopt zelfs in de toekomst een coalitieregering te kunnen vormen met andere pro-Russisch georiënteerde partijen. Kleinere linkse partijen, zoals de Oekraiense Arbeiders Unie (VSR), de linkssocialistische PSUP en de trotzkistische RV-MRM hielden hun eigen demonstraties, die standaard eindigden in vechtpartijen met extreem-nationalistische en neofascistische groepen, zoals de Trident-organisatie en delen van de UNA.
De linkse partijen roepen op voor een onafhankelijk onderzoek naar de moord op Gongadze en een mobilisatie van de arbeidersbeweging. Er wordt evenwel gewaarschuwd voor een alliantie met de rechtse krachten. Voorop staat voor links het verdedigen van de democratische rechten.
"De protestbeweging is verenigd door de oproep aan Koetsjma om af te treden. Natuurlijk ondersteunen wij dat. Sterker nog: wij wijzen het presidentschap af omdat het een dictatoriaal instituut is voor de heersende klasse. (...) Wie zal Oekraïne regeren? Koetsjma? NEE! Joesjtsjenko? NEE! Moroz? NEE! DE arbeiders en boeren, georganiseerd in actieraden in iedere stad en elk dorp in de gehele Oekraïne zullen de macht overnemen en een einde maken aan de privileges van en de plunderingen door de oligarchen en de bureaucraten. Wat wij nodig hebben is een arbeiders- en boerenregering gebaseerd op en verantwoording afleggend aan de actieraden. Een dergelijke regering zou een onmiddellijk einde kunnen maken aan de economische crisis door het nemen van maatregelen om de produktiemiddelen te socialiseren in arbeiderszelfbeheer." Dat schrijft de radicaallinkse oppositie in een gemeenschappelijk pamflet.

de beslissende taak

Ruim tien jaar na het ineenstorten van de Sovjet-Unie, die ooit begon met linkse retoriek en eindigde in een staatsdictatuur en een totaal gebrek aan politieke illusies is het goed te zien dat er desondanks nog groeperingen actief zijn die propaganda durven te maken voor de linkse, socialistische weg. Hun bovenaangehaalde pamflet eindigt met de volgende woorden: "Arbeiders en boeren van Oekraïne! Uw vijand is zwakker dan u denkt. De burgerlijke oppositie is verdeeld en in verwarring. U heeft de kans om een einde te maken aan de verschrikkelijke neergang van het land. Maar u zult daarin slechts slagen wanneer u geen grammetje vertrouwen geeft aan de burgerlijke en reformistische politici. In plaats daarvan moet u zichzelf organiseren. Ga met tienduizenden, honderdduizenden de straat op.
Activisten van de protestbeweging! Op dit moment zijn jullie een kleine voorhoede en dragen een grote verantwoordelijkheid voor de toekomst van het land. De taak van nu ligt erin om de fascisten uit jullie rijen te gooien en de grip van figuren als Moroz en Timosjenko op de protesten te breken. De arbeidersbeweging moet de centrale factor worden in de strijd tegen Koetsjma. Voor deze brandende taken moeten we een revolutionaire organisatie opbouwen die een helder begrip heeft van de huidige situatie en die is gewapend met een Marxistisch programma dat is gebaseerd op de historische lessen van de mondiale arbeidersbeweging van de afgelopen 150 jaar. De opbouw van een dergelijke organisatie is nu de beslissende taak."