Met de aankondiging van president Joesjtsjenko dat het Oekraïense parlement
wordt ontbonden en dat er op 27 mei 2007 nieuwe verkiezingen zullen worden gehouden
is Oekraïne in de zoveelste politieke crisis beland sinds de onafhankelijkheid
in 1991.
En opnieuw gingen er in de hoofdstad Kiev duizenden mensen de straat op: zowel
aanhangers van Joesjtsjenko als van Janoekovitsj.
door Bas van der Plas/INSUDOK
De eerste reacties in de buitenlandse media meldden dat er opnieuw een conflict
was ontstaan tussen het pro-westerse westelijke deel van Oekraïne en het
pro-Russische oosten van het land. Maar sinds de Oranje revolutie van 2005 en
de gasconflicten in het begin van 2006 is er veel veranderd in de relaties tussen
de Russische Federatie en Oekraïne. Hoewel met het aantreden van Janoekovitsj
als premier het gasconflict leek opgelost had uiteindelijk de achterban van
Janoekovitsj, de industriële elite in het oosten van het land, toch ook
de nodige schade opgelopen en het enthousiasme van Janoekovitsj voor Rusland
werd er niet groter door. Hij liet zelfs tussen de regels door horen er onder
allerlei voorwaarden mee akkoord te kunnen gaan dat Oekraïne ooit lid zou
kunnen worden van de NAVO en de Europese Unie. Toen ook nog eens de Russische
ultranationalist Zhirinovsky openlijk partij koos voor de pro-westerse Joesjtsjenko
leek de relatie met de Russische Federatie gecompliceerder dan ooit.
In Rusland is dan ook met de nodige reserves voorzichtig gereageerd op de huidige
politieke ontwikkelingen in Oekraïne. Toen de Russische minister van buitenlandse
zaken Sergej Lavrov aanbood om Oekraïne te helpen in het oplossen van de
huidige crisis wendde het Oekraïense parlement zich voor steun tot de parlementaire
assemblee van de Raad van Europa. De politieke elite van Rusland kijkt evenwel
met argusogen naar de Oekraïense gebeurtenissen. Niet voor niets werd het
organisatoren van politieke bijeenkomsten in Rusland verboden om de kleur oranje
te gebruiken!
doemscenario
Na de parlementsverkiezingen van 26 maart 2006 moest er in Oekraïne een
politieke compromis gesloten worden: president Joesjtsjenko accepteerde na lange
onderhandelingen en veel politiek geharrewar zijn aartsrivaal Viktoe Janoekovitsj
als premier.
Volgens de Oekraïense wetgeving wordt de president rechtstreeks gekozen,
en hij (of zij) vormde vroeger dan ook de regering. Maar door recente Grondwetswijzigingen
ligt er nu meer macht bij de Verchovna rada, het parlement, dat nu het recht
heeft de premier en het kabinet van ministers te benoemen. In de periode dat
Janoekovitsj premier was trachtte hij de macht van de president nog meer in
te dammen ten gunste van het parlement. Dat Joesjtsjenko daarvan niet gediend
is en nu het parlement ontbindt om nieuwe verkiezingen uit te schrijven lijkt
dan vooral ook gericht op lijfsbehoud. Janoekovitsj wordt ervan beschuldigd
langzaam maar zeker de macht in het parlement over te nemen door allerlei politieke
groeperingen over te halen zich bij zijn blok aan te sluiten. Het blok van Janoekovitsj
kan inmiddels rekenen op de steun van 250 zetels in de 450 leden tellende Verchovna
rada. Met 300 zetels heeft Janoekovitsj een tweederde meerderheid en kan dan
volgens de Grondwet van Oekraïne zelfs een veto van de president teniet
doen. Joesjtsjenko zal dat doemscenario hebben willen voorkomen.
rivaliteit
Zowel Joesjtsjenko als Janoekovitsj hebben hun basis in de nieuwe elite van
het land die de rijkdommen van de staat onder elkaar verdeelden na de ineenstorting
van de Sovjet-Unie in 1991. Verschillen tussen beiden zijn pas van later datum.
Van 1993 tot 1999 was Joesjtsjenko hoofd van de Oekraïense Centrale Bank,
en van 1999 tot april 2001 was hij minister-president. In beide functies diende
Joesjtsjenko onder president Leonid Koetsjma, die nu de 'macht achter Janoekovitsj'
geacht wordt te zijn. Als hoofd van de Centrale Bank en als minister-president
was Joesjtsjenko een van de belangrijkste hoofdrolspelers in de politiek van
economische liberalisering en privatisering. Deze politiek had desastreuze gevolgen
voor de Oekraïense bevolking: met een gemiddeld maandinkomen van 65 euro
heeft Oekraïne een van de laagstbetaalde bevolkingen van Europa, terwijl
een kleine laag 'nieuwe rijken' enorme kapitalen vergaarde. Joesjtsjenko zelf
werd door het IMF beschuldigd van 'ineffectief gebruik van kredieten' die waren
verstrekt aan de Oekraïense Nationale Bank en geruchten over verduistering
van miljoenen doen nog altijd de ronde.
Het conflict binnen de nieuwe Oekraïense elite, waarvan zowel Joesjtsjenko
als Janoekovitsj deel uitmaken, ontstond pas rond de vraag op welke wijze men
het beste de geprivilegieerde status kon verdedigen: in nauwe relaties met de
Russische Federatie of in een verdere openstelling van het land voor westerse
kapitalistische belangen.
President Koetsjma had sinds het aan de macht komen in 1994 een politiek van
evenwicht tussen Russische en westerse belangen in Oekraïne gevoerd. Enerzijds
streefde hij naar nauwe samenwerking van zijn land met de Europese Unie en de
Verenigde Staten. Hij sloot diverse verdragen met de EU en probeerde, totnutoe
tevergeefs, te opteren voor het Oekraïense lidmaatschap van de NAVO en
stuurde zelfs 1500 soldaten om de Amerikaanse bezettingsmacht in Irak te steunen.
Anderzijds onderhield hij ook nauwe betrekkingen met de Russische Federatie
en met president Vladimir Poetin.
In de huidige situatie in Oekraïne is het niet langer mogelijk om dit evenwicht
in relaties te handhaven. Oekraïne is het onderwerp geworden van grote
rivaliteit tussen Rusland aan de ene kant en de EU en de VS aan de andere zijde.
Beide kampen deden hun invloed gelden in de campagnes voor de presidentsverkiezingen
in Oekraïne en steunden ongegeneerd hun respectievelijke favoriet: Rusland
steunde Janoekovitsj en de westerse wereld Joesjtsjenko. Beide kampen benadrukten
daarmee hun economische en geopolitieke belangen.
Vanwege de toetreding van een aantal Oost-Europese landen tot de NAVO en de
vestiging van Amerikaanse militaire bases in de vroegere Centraalaziatische
Sovjetrepublieken, is Poetin vastbesloten om te voorkomen dat Oekraïne
binnen de westerse invloedssfeer komt. Al enige tijd is Moskou bezig met een
politiek die vroegere Sovjetrepublieken meer aan Rusland bindt en er bestaat
zelfs een project voor een eigen economische ruimte, als tegenhanger van de
EU, waar in ieder geval Rusland, Wit-Rusland, Oekraïne en Kazakstan doel
van uit zouden maken.
Voor de VS en Europa is Oekraïne, met z'n bijna 50 miljoen inwoners en
strategische ligging, een potentieel lucratieve markt en een belangrijke transportroute
voor olie en gas. Zo'n 80% van het voor Europa bestemde Russische aardgas wordt
getransporteerd via Oekraïne.
De onderlinge problemen in Oekraïne en de bemoeienissen van andere landen
zullen nog wel een tijd doorgaan totdat de verschillende belangen zijn uitgekristalliseerd.
Dat kan alleen wanneer de rivalen in het land inzien dat er een 'welbegrepen
eigenbelang' is om het land bij elkaar te houden. En dat betekent dat er compromissen
gesloten moeten worden. Compromissen in de nieuwe eigendomsverhoudingen, in
de politieke macht en de opstelling richting het westen en de Russische Federatie.
Wanneer dat niet gebeurt zal Oekraïne van crisis naar crisis gaan en is
zelfs het scenario van een burgeroorlog niet geheel ondenkbaar!