26 maart 2006: Verkiezingen in Oekraïne

Sprookjeskoppels bestaan niet... maar pragmatisme?

Zondag 26 maart waren er parlementsverkiezingen in Oekraïne. In een aantal artikelen en beschouwingen rond eerdere verkiezingen hebben we op deze website al de politieke verhoudingen in Oekraïne aangegeven.

door Bas van der Plas/INSUDOK

Ruim een jaar geleden werd de pro-westerse Viktor Joesjtsjenko als de grote held van een groot deel van het Oekraïense volk geïnstalleerd en zijn rivaal, de door Rusland gesteunde Viktor Janoekovitsj, werd in de media afgeschilderd als een bedrieger en een slecht verliezer. We zien nog de beelden van Joesjtsjenko en de beminnelijke Julia Timosjenko als het sprookjeskoppel dat Oekraïne wel eens in sneltreinvaart zou doen opstomen in de richting van het westen, naar de westerse variant van democratie, en naar de westerse varianten van markteconomie en ongelijkheid.
Dat was ruim een jaar geleden. Maar de parlementsverkiezingen van 26 maart waren er om te bewijzen dat er in Oekraïne geen sprookjeskoppels bestaan en dat de bevolking er ook niet (meer) in gelooft.

hopeloos verdeeld

Ruim 45 partijen en blokken deden een gooi naar de 450 zetels in de Verchovna Rada, het Oekraïense parlement. Alleen al het feit dat een kruisje geplaatst kan worden in een van die 45 hokjes op het stembiljet geeft al aan hoe hopeloos verdeeld Oekraine nog is. In eerdere beschouwingen (zie elders op deze website) gaven we de grote verschillen al aan tussen het oosten en westen van het land, de verschillen lijken nu alleen nog maar verder tot fragmentatie te hebben geleid. Aan kop in de verkiezingsstrijd gingen drie partijen, geleid door figuren die een jaar geleden ook al de hoofdrol speelden in een dans om de macht die zich toen vooral in de kleuren oranje en blauw afspeelde. Het gaat om de partijen Ons Oekraïne, beschouwd als liberaal-democratisch en aangevoerd door Viktor Joesjtsjenko, dan is er het Blok Julia Timosjenko, de wederhelft van het vroegere sprookjespaar, maar nu een stevige opponente van Joesjtsjenko en de derde rol in dit dramatis personae is weggelegd voor Viktor Janoekovitsj en zijn Partij van de Regio's.
Volgens opiniepeilingen in de week voor de verkiezingen zou Ons Oekraïne 18% van de stemmen halen, het Blok van Julia 16%, maar de Partij van de Regio's stond op 35%. Wanneer de opiniepeilingen overeen zouden komen met de uiteindelijke uitslag betekent dit dat geen van de hoofdrolspelers een meerderheid geeft behaald in de Verchovna Rada. Op zondagavond 26 maart werden na het sluiten van de stembussen de eerste resultaten van de exit-polls bekend: volgens twee daarvan zou Viktor Janoekovitsj zoals verwacht de parlementsverkiezingen in Oekraïne hebben gewonnen. Janoekovitsj' Partij van de Regio's zou volgens een exitpoll een derde van de stemmen hebben gekregen. Een tweede peiling zette Janoekovitsj op 27,5 procent, toch wat minder dan verwacht. Het blok van Julia Timosjenko zou volgens een eerste peiling kunnen rekenen op 22,7 procent. Een tweede peiling houdt het voor haar blok op 21,6 procent.
Grote verliezer is Ons Oekraïne van president Viktor Joesjtsjenko. De partij komt volgens de peilingen uit op respectievelijk 13,5 en 15,6 procent.
Een andere partij die de kiesdrempel van 3 procent gaat halen, is volgens de exitpoll de Socialistische Partij, die de pro-westerse koers van Joesjtsjenko steunt. Ook de Communistische Partij, het Blok Litvin (een middenpartij) en de Volksoppositie van de felle communiste Natalja Vitrenko zouden kunnen rekenen op plaatsen in het 450 zetels tellende parlement in Kiev. Opmerkelijk is vooral de rehabilitatie van Viktor Janoekovitsj: van bedrieger tot overwinnaar! Zo snel kan het dus gaan in de Oekraïense politieke verhoudingen.

coalitie

Volgens de Oekraïense wetgeving wordt de president rechtstreeks gekozen, en hij (of zij) vormde vroeger dan ook de regering. Maar door recente Grondwetswijzigingen ligt er nu meer macht bij de Verchovna rada, het parlement, dat nu het recht heeft de premier en het kabinet van ministers te benoemen. Met de overwinning van Janoekovitsj zou hij kunnen proberen een coalitie aan te gaan met de kleinere partijen, dus met uitsluiting van Joesjtsjenko en Timosjenko. Dat zou dat zeker invloed hebben op de samenstelling van de regering onder president Joesjtsjenko. Dit zou bijvoorbeeld kunnen betekenen dat de vaart waarmee Joesjtsjenko Oekraïne in de richting Europese Unie en volwaardig NAVO-lidmaatschap stuwt wat minder vanzelfsprekend wordt en dat Oekraïne begint met het nauwer aanhalen van de banden met Moskou. Nog vers in het geheugen ligt het Russisch-Oekraïense gasgeschil uit begin 2006. Janoekovitsj heeft al aangegeven dat hij zijn goede banden met Moskou zal benutten om Rusland ervan te overtuigen dat Oekraïne 'recht' heeft op goedkoop gas.
De komende periode zal cruciaal worden voor de politieke verhoudingen in Oekraïne. Wanneer de definitieve verkiezingsuitslag bekend is zal er een regeringscoalitie moeten worden gevormd. Er is een kans dat dit een nieuwe verhouding gaat worden tussen Joesjtsjenko en Timosjenko: maar Julia heeft natuurlijk wel de nodige eisen die ingewilligd moeten worden. Ze zullen geen sprookjeskoppel meer vormen, maar het pragmatisme zal overheersen in de verhoudingen. Een dergelijke coalitie zou wel betekenen dat overwinnaar Janoekovitsj (weer) buiten spel zal worden gezet. Hij is het eerst aan zet waar het de coalitiebesprekingen betreft. Een mogelijkheid is ook nog dat Janoekovitsj samen met de kleine partijen en Joesjtsjenko een regering gaat vormen. In de aanloop naar de verkiezingen had Timosjenko al laten weten niets te zien in een verbond met Janoekovitsj. De komende tijd zal het leren, maar het kunnen zeker nog interessante verhoudingen opleveren!

Voor verdere informatie over de onderlinge verhoudingen in de Oekraïense politiek zie andere artikelen op deze website.